गिद्ध : प्रकृतिका सरसफाइकर्मी

आकाशमा विशाल पखेटा फैलाएर उडिरहेको गिद्ध केवल एउटा चराको दृश्य मात्र होइन, प्रकृतिको स्वास्थ्य र वातावरणीय सन्तुलनको महत्वपूर्ण संकेत पनि हो। मानिसहरूले कहिलेकाहीँ गिद्धलाई अशुभ वा घिनलाग्दो चराका रूपमा हेर्ने गरे पनि वैज्ञानिक दृष्टिले गिद्ध प्रकृतिको सबैभन्दा उपयोगी “प्राकृतिक सरसफाइकर्मी” मध्ये एक हो।

पोखरा उपत्यका तथा आसपासका वन क्षेत्र, नदी किनार, खुला भूभाग र ग्रामीण क्षेत्रमा गिद्ध देख्न सकिन्छ। नेपालमा पाइने गिद्ध प्रजातिहरूमध्ये केही प्रजाति अत्यन्त संकटग्रस्त अवस्थामा रहेका कारण तिनको संरक्षण आजको महत्वपूर्ण आवश्यकता बनेको छ।

पोखरा उपत्यका जैविक विविधताका हिसाबले अत्यन्त समृद्ध क्षेत्र हो। यहाँ रहेका वन, पहाडी भूभाग, नदी, खेतीयोग्य जमिन तथा खुला क्षेत्रले विभिन्न प्रजातिका चराचुरुङ्गीलाई उपयुक्त बासस्थान प्रदान गरेका छन्। गिद्धका लागि विशेषगरी खुला आकाश, सुरक्षित रुख तथा चट्टान, पर्याप्त आहार स्रोत र मानव गतिविधिबाट तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित क्षेत्र आवश्यक हुन्छ।

पोखरा आसपासका ग्रामीण तथा वन क्षेत्रहरू गिद्धको आवागमन र बासस्थानका हिसाबले महत्वपूर्ण मानिन्छन्। तर तीव्र शहरीकरण, वन विनाश, रुख कटान तथा खुला भूभागको कमीले गिद्धको प्राकृतिक बासस्थानमा चुनौती थपिँदै गएको छ।

प्रकृतिका प्राकृतिक सरसफाइकर्मी

गिद्धको सबैभन्दा ठूलो योगदान भनेको मरेका जनावरको शव सफा गर्नु हो। कुनै पशु वा अन्य जनावर मरेपछि गिद्धले छोटो समयमा शव खाएर वातावरण सफा गर्न मद्दत गर्छ।

यसबाट वातावरण तथा जनस्वास्थ्यमा धेरै महत्वपूर्ण फाइदा पुग्छ। गिद्धले मरेका जनावरका शव छिटो सफा गर्ने भएकाले ती शवबाट फैलिन सक्ने रोगको जोखिम कम हुन्छ र वातावरण प्रदूषित हुनबाट बच्न मद्दत पुग्छ। यसले दुर्गन्ध कम गर्नुका साथै रोग फैलाउन सक्ने अन्य जनावरको संख्या नियन्त्रणमा पनि अप्रत्यक्ष सहयोग पुर्‍याउँछ। यसरी गिद्धले प्राकृतिक खाद्य शृङ्खला र समग्र पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलन कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यस कारण गिद्धलाई प्रकृतिको सफाइ कर्मचारी वा Nature’s Clean-up Crew समेत भनिन्छ।

नेपाल तथा दक्षिण एसियामा गिद्धको संख्या विगत केही दशकमा अत्यन्त तीव्र रूपमा घटेको थियो। यसको प्रमुख कारणमध्ये पशु उपचारमा प्रयोग हुने केही विषाक्त औषधि महत्वपूर्ण मानिएको छ।

विशेषगरी गाईभैंसी लगायतका पशुमा प्रयोग गरिएको विषाक्त औषधिको असर भएको शव गिद्धले खाँदा गिद्धको मिर्गौलामा गम्भीर असर पर्न सक्छ र मृत्यु हुन सक्छ।

यसका अतिरिक्त गिद्ध संरक्षणका क्षेत्रमा वन तथा प्राकृतिक बासस्थानको विनाश, ठूला र पुराना रुख काटिनु, विषको प्रयोग, विद्युतीय तारसँग ठोक्किने जोखिम तथा पर्याप्त खाद्य स्रोतको कमी प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहेका छन्। बढ्दो र अनियन्त्रित शहरीकरणले गिद्धका प्राकृतिक बासस्थान र खुला क्षेत्र घटाउँदै लगेको छ भने जलवायु परिवर्तनले पनि तिनको जीवन प्रणाली र आहारमा प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैगरी मानव गतिविधिबाट हुने अवरोध, वन क्षेत्रमा बढ्दो चहलपहल तथा प्राकृतिक वातावरणमा हुने परिवर्तनले गिद्धको सुरक्षित बासस्थान र प्रजनन प्रक्रियामा समेत चुनौती थपिरहेको छ।

बासस्थान संरक्षण किन आवश्यक छ?

गिद्ध बचाउन केवल एउटा चरा बचाउनु मात्र होइन, सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणालीको सुरक्षा गर्नु हो। गिद्धलाई सुरक्षित रूपमा बस्न, आराम गर्न र गुँड बनाउन ठूला र पुराना रुख तथा सुरक्षित प्राकृतिक क्षेत्र आवश्यक पर्छ।

पोखरा उपत्यकामा बढ्दो शहरीकरणसँगै खुला क्षेत्र र प्राकृतिक वनको संरक्षण गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। विकासका आयोजना सञ्चालन गर्दा चराचुरुङ्गी र वन्यजन्तुको बासस्थानलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।

स्थानीय समुदाय, वन उपभोक्ता समूह, विद्यालय, पर्यटन व्यवसायी तथा सरकारी निकायले संयुक्त रूपमा गिद्ध संरक्षण अभियान सञ्चालन गर्न सक्छन्।

गिद्ध संरक्षणका लागि गर्न सकिने काम

गिद्ध संरक्षणका लागि प्राकृतिक बासस्थानको संरक्षणलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। वन, ठूला तथा पुराना रुख र खुला प्राकृतिक क्षेत्र जोगाउनु गिद्धको सुरक्षित बासस्थानका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैगरी गिद्धका लागि हानिकारक विषाक्त पशु औषधिको प्रयोग नियन्त्रण गरी सुरक्षित विकल्पको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। विद्यालय, स्थानीय समुदाय तथा विभिन्न सामाजिक संस्थामार्फत गिद्धको महत्वबारे जनचेतना फैलाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। गिद्धलाई विषरहित र सुरक्षित आहार उपलब्ध हुने वातावरण निर्माण गर्न सकिन्छ भने पोखरा उपत्यकामा पाइने गिद्धका विभिन्न प्रजाति, तिनको संख्या र बासस्थानबारे नियमित अनुसन्धान तथा निगरानी गर्नुपर्छ। सरकार, स्थानीय समुदाय, संरक्षणकर्मी र सम्बन्धित निकायबीचको सहकार्यबाट मात्र गिद्ध संरक्षण अभियानलाई प्रभावकारी र दीगो बनाउन सकिन्छ।

पोखरा प्राकृतिक पर्यटनका लागि विश्वप्रसिद्ध छ। जिम्मेवार Bird Watching Tourism मार्फत गिद्ध तथा अन्य चराको संरक्षणलाई पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ।

गिद्धका बारेमा धेरै रोचक तथ्यहरू छन्। गिद्धले आहारको खोजीमा निकै टाढासम्म यात्रा गर्न सक्छ र यसको दृष्टि अत्यन्त शक्तिशाली हुने भएकाले ठूलो क्षेत्रबाट पनि आहार पहिचान गर्न सक्षम हुन्छ। मरेका जनावरको शव छिटो सफा गरेर रोग फैलिनबाट रोक्न गिद्धले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यसको पाचन प्रणाली पनि अत्यन्त शक्तिशाली हुन्छ, जसले धेरै प्रकारका हानिकारक जीवाणु भएको मासुसमेत पचाउन मद्दत गर्छ। यदि गिद्ध नभएमा मरेका जनावरका शव लामो समयसम्म वातावरणमा रहन सक्छन्, जसले प्रदूषण र रोग फैलिने जोखिम बढाउन सक्छ। त्यसैले गिद्धको संख्या घट्नुले वातावरणीय सन्तुलन तथा जनस्वास्थ्यमा समेत अप्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ। यही कारण संसारका धेरै देशमा गिद्धलाई स्वस्थ वातावरण र पारिस्थितिक प्रणालीको महत्वपूर्ण सूचकका रूपमा पनि लिइन्छ।

संरक्षण सबैको जिम्मेवारी

गिद्धको संरक्षण केवल वन्यजन्तु संरक्षणको विषय मात्र होइन। यो मानव स्वास्थ्य, वातावरणीय सरसफाइ, जैविक विविधता र प्राकृतिक सन्तुलनसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो।

पोखरा उपत्यका प्राकृतिक सौन्दर्यका कारण विश्वभर परिचित छ। फेवाताल, वनजंगल, पहाड र हिमाल मात्र होइन, यहाँको जैविक विविधता पनि पोखराको महत्वपूर्ण सम्पत्ति हो। त्यसैले गिद्ध लगायतका दुर्लभ तथा संकटग्रस्त चराचुरुङ्गीको संरक्षणमा स्थानीय समुदाय, सरकार र संरक्षणकर्मी सबैले साझा जिम्मेवारी लिन आवश्यक छ।

गिद्ध बचाउनु भनेको प्रकृतिको सरसफाइ प्रणाली बचाउनु हो। गिद्धको संरक्षण भनेको स्वस्थ वातावरण र सुरक्षित भविष्यको संरक्षण हो।

तस्बिरः मनशान्त घिमिरे